Atalar oğul və qızlara fərqli yanaşırmı? 

Atalar oğul və qızlara fərqli yanaşırmı? 

Jennifer S. Mascaro

Kelly E. Rentscher

Patrick D. Hackett

Matthias R. Mehl

James K. Rilling

Xülasə

Heç düşünmüsünüz ki, niyə kiçik oğlan uşaqları yük maşınlarını, kiçik qız uşaqları  isə gəlincikləri sevirlər? Ola bilsin ki, bu, anadəngəlmə belədir. Lakin, bu valideynlərin onlarla necə davranması ilə də əlaqəli ola bilər. Ataların oğul ilə qız övladları ilə fərqli münasibətdə olub-olmadığını öyrənmək  üçün onların uşaqları ilə danışıq və oynama üsullarını qeydə aldıq və öyrəndik. Funksional maqnit rezonans görüntüləmə (fMRI) cihazı adlanan skanerdə beyinlərini öyrənərək ataların uşaqlarının müxtəlif üz ifadələrinə necə reaksiya verdiyinə də baxdıq. Biz ataların qız övladları ilə davranışlarında aşağıdakıları müşahidə etdik. Atalar qızlarına daha çox  mahnı oxuyur, ağlayanda onları sakitləşdirir, onlarla kədərli hisslər və əl, ayaq, dırnaq üz və bu kimi bədən üzvləri haqqında  danışırdılar. Oğulları ilə atalar daha çox kobud oyun oynayır və nailiyyətlər haqqında danışırdılar. Biz həmçinin oğul atalarının övladlarının və qız atalarının qızlarının müxtəlif emosional üz ifadələrini əks etdirən  şəkillərinə baxarkən fərqli reaksiyalarını aşkar etdik. Bizim müşahidə nəticələrimiz vacibdir, çünki valideynlərin uşaqları ilə qarşılıqlı əlaqəsi ömür boyu onlara təsir edə bilər.

Giriş

Valideynlər hər gün uşaqları ilə danışır və oynayırlar və biz bilirik ki, bu qarşılıqlı təsirlər ömür boyu davam edən təsirlərə səbəb ola bilər. Uşağın cinsindən asılı olaraq, bu qarşılıqlı əlaqələr çox fərqli ola bilər: qızlara və oğlanlara çox gənc yaşlarından fərqli yanaşılır. Valideynlər həmişə oğul və qızlarına fərqli davrandıqlarından xəbərdar olmasalar da, əvvəlki araşdırmalar göstərdi ki, bir çox valideynlər övladlarına qarşı gender stereotiplərini dəstəkləyirlər (məsələn, onlara oynamaq üçün müxtəlif növ oyuncaqlar təklif etmək). Uşaqlar çox vaxt öz cinsiyyətlərini yaxşı bilirlər və qızların və oğlanların baxmalı, hərəkət etməli və oynamalı olduqları müxtəlif yollar haqqında aydın təsəvvürlərə sahibdirlər. Bu mövzuda keçmiş araşdırmaların əksəriyyəti anaların uşaqları ilə necə rəftar etdiyinə yönəlib. Bəs atalar necə - oğullarına qızlarından fərqli davranır və onlara cavab verirlərmi? Bu sual xüsusilə vacibdir, çünki digər tədqiqatlar uşaqların atalarının gözləntilərindən və onun cinslə bağlı verdiyi nümunələrdən çox təsirləndiyini ortaya çıxarıb.

Metodlar

Biz əlli iki nəfər bir və iki yaşlı uşaqların atasını müşahidə etdik. Atalardan 30-nun qızı, 22-nin isə oğlu var idi.Tədqiqatımızdakı həm qızların, həm də oğulların atalarının hamısının oxşar keçmişi və həyat tərzi var idi. (Ataların asanlıqla fərqləndirə bilmək üçün bu vacibdir. Əgər onlar çox fərqli həyatlar yaşayırdılarsa, davranış fərqlərinin uşağın cinsinə görə olub-olmadığını dəqiq bilmək çətin olardı.) Biz  ataların razılıqları ilə bellərinə mobil səsyazma cihaz yapışdırdıq.Səsyazma qurğusu hər doqquz dəqiqədən bir 50 saniyəlik səs parçaları yazmaq üçün proqramlaşdırılmışdı və atalar cihazın nə vaxt yazıb-yazmadığını bilmirdilər.

Səsyazmalarda ataların övladları ilə necə ünsiyyət qurduqlarına, eləcə də evdə və işdə başqa insanlarla necə danışdıqlarına diqqət yetirdik. Bütün qeydə alınan məlumatlar yazıya alınaraq təhlil edildi.

Şəkil 2: Alimlər və həkimlər funksional maqnit rezonans görüntüləmə (FMRİ) aparatından istifadə edərək beyin fəaliyyətinə nəzarət edə bilərlər. FMRİ-də olan şəxsə bir sıra fəaliyyətlər  verilir (məsələn, fotoşəkillər, kino klipləri, səslər və ya zehni tapşırıq) və beynin artan qan axını olan hissələri işıqlanır. Bu, beynin hansı bölgələrinin stimullara cavab olaraq daha aktiv olduğunu göstərir. Beynin stimullara reaksiyasının bu şəkilləri daha sonra çəkilə və təhlil edilə bilər.

Mənbə: ABŞ Səhiyyə və İnsan Xidmətləri Departamenti: Milli Psixi Sağlamlıq İnstitutu

 

Bunların nə qədər tez-tez baş verdiyinə baxdıq:

* Atalar güldü, mahnı oxudu, şikayətləndi

* Atalar uşaqlarına kitab oxuyur, onlarla oynayırdılar

* Atalar övladlarının ehtiyaclarına diqqət yetirirdilər

* Atalar övladları ilə mehriban və ya onları ruhlandırırdılar.

 * Ata sevincli və kədərli duyğular haqqında dildən istifadə edirdi.

Sonra, ataları beyin fəaliyyətini öyrənmək üçün neyroimaging müəssisəmizə dəvət etdik. Biz onlara uşaqlarının beyin fəaliyyətini izləmək üçün funksional maqnit rezonans görüntüləmə (FMRT) aparatından istifadə edərkən müxtəlif üz ifadələri (xoşbəxt, kədərli və heç bir ifadə və ya “neytral ifadə”) edən şəkillərini göstərdik.

 

Nəticə:

Ataların oğul və qızlarla fərqli münasibət qurduğunu gördük.

Qızları olan atalar daha çox mahnı oxuyur, kədər və bədən üzvləri haqqında daha çox danışır (“qarın”, “yanaq”, “yağ” və “ayaq” kimi sözlərdən istifadə edir) və qızlarının qışqırması və ona cavab verməsi halları daha çox olur. Onlar həmçinin qızları ilə daha çox analitik dildən (mürəkkəb dil və ideyalar), məsələn, “hamısı”, “aşağıda” və “çox” kimi sözlərdən istifadə edirdilər

 

Oğulları olan atalar daha çox nailiyyət haqqında danışırdılar (“yuxarı”, “qalib” və “ən yaxşı” kimi sözlərdən istifadə etməklə) və daha çox kobud oyunlarla ( güləş kimi) məşğul olurdular.

Qız və oğul ataları da övladının müxtəlif üz ifadələri edən şəkillərinə baxanda fərqli beyin fəaliyyəti göstəriblər. Beynin duyğuları və mükafatları emal edən hissələrində qız ataları kiçik qızlarının gülümsəyən şəkillərinə, oğul ataları isə kiçik oğlanlarının üzündəki neytral ifadələrə daha çox reaksiya verirdilər.

 

Şəkil 3:

(a) Qız ataları daha çox mahnı oxuyur, bədən və kədər haqqında daha çox danışır, daha diqqətlə məşğul olur və daha çox analitik dildən istifadə edirdi.

(b) Oğulların ataları daha çox kobud oyunla (RTP) məşğul olurdular və nailiyyətlər haqqında daha çox söz işlədirdilər.

 

Diskussiya:

Həm kobud oyun, həm də uşağın ehtiyaclarına diqqət yetirmək uşaqlarda empatiya inkişaf etdirməyə və emosiyalarını tənzimləməyi öyrənməyə kömək edə bilər (məsələn, qəzəbləndikdən sonra özlərini sakitləşdirə bilməklə). Oğul ataları daha çox kobud oynayır, qız ataları isə onların ehtiyaclarına daha diqqətli olurlar. Bu müxtəlif qarşılıqlı əlaqə növlərinin oğlan və qızların sosial və emosional inkişaf yollarına necə təsir etdiyini hələ də bilmirik – bu, gələcəkdə araşdırmaq istədiyimiz mövzudur.

Ataların qızları ilə analitik dildən istifadə etməsi qızların niyə məktəbdə oğlanlardan daha yaxşı oxuduğunu izah etməyə kömək edə bilər (kişi və qız uşaqların təhsil imkanlarına bərabər çıxışı olan yerlərdə). Başqa bir tədqiqat işi göstərdi ki, yazılarında daha çox analitik dildən istifadə edən lisey şagirdlərinin kollecdə uğur qazanma ehtimalı daha yüksəkdir.

Ataların kiçik qızlarla bədən hissələri haqqında daha çox danışması mənfi bədən imicinə dair problemlərin əsasını qoya bilər. Ataların oğulları ilə kədər haqqında daha az danışması oğlanların duyğularını müəyyən etmək və ifadə etmək qabiliyyətinə təsir edə bilər. Ataların oğul və qızlarla fərqli qarşılıqlı münasibətlərinin uzunmüddətli təsirlərini daha yaxşı başa düşmək gələcək tədqiqatlar üçün vacib mövzulardır.

Ataların oğulları və qızları ilə münasibətindəki fərqlərin daha çox valideynlə, yoxsa uşaqla əlaqəsi olduğunu bilmirik. Kiçik oğlan və qızlar ataları ilə müxtəlif növ qarşılıqlı əlaqə axtara bilərlər (məsələn, kiçik oğlanlar daha tez-tez kobud oyun tələb edə bilər) və ya atalar oğlanların necə davrandığına dair fikirləri və stereotiplərindən asılı olaraq uşaqlarına fərqli münasibət göstərə bilər. Və ya qızlar hərəkət etməlidir, ya da bu ikisinin birləşməsi ola bilər.

 

Nəticə:

Bu araşdırma cəmiyyətimizin kişilər və qadınlar üçün normal olan gözləntilərinin (gender normaları) yaradılmasında və davam etdirilməsində ataların rolunu anlamağa kömək edir. Oğlan və qızların hərəkətlərində müşahidə etdiyimiz fərqlər mütləq kişilər və qadınlar arasındakı bioloji fərqlərə görə deyil; bu fərqlərin çoxu oğlan və qızların ataları və həyatlarında olan digər insanlar ilə qarşılıqlı əlaqəsinin müxtəlif yollarından qaynaqlana bilər. Baxmayaraq ki, oğlanlar oğlan olduqları üçün yük maşınları ilə, qızlar isə qız olduqları üçün gəlinciklərlə oynamağı xoşlayırlar.

Çox güman ki, bu üstünlüklər onlara rəftar edilən üsullardan müəyyən qədər təsirlənir.

Gənc oğlan və qızlara fərqli münasibət bəslədiyinizi görürsünüz? Oğlanlara fərqli şeylər, qızlara isə fərqli şeylər danışmağa meyliniz varmı, yoxsa onların hər biri ilə müxtəlif oyunlar oynayırsınız?

Fərdi olaraq, kiçik oğlan və qızlara necə fərqli davranmağımıza meylli olduğumuzu bilmək gender stereotiplərimizi aradan qaldırmağa və bütün uşaqlara bərabər imkanlar verməyə kömək edə bilər.

 

Əsas Terminlər Lüğəti

 Analitik dil - Bir-birinə münasibətdə daha mürəkkəb fikirlərə və ya əşyalara istinad edən sözlər. Məsələn, bir elementi digərinin “aşağıda” kimi təsvir etmək.

Bədən şəkli - Öz bədəninin zehni şəkli və hissləri.

Empatiya - başqasının hisslərini hiss etmək, anlamaq və bölüşmək bacarığı.

Funksional maqnit rezonans görüntüləmə (FMRİ) - Beynin müxtəlif bölgələrinə qan axını izləməklə beyin fəaliyyətini ölçmək üçün texnologiya. Beynin müəyyən hissələrinə qan axınının artması həmin sahələrin istifadə edildiyini bildirir.

Gender - "kişi" və "qadın" nə olduğuna dair sosial və mədəni anlayışlar. Bu, insanı bioloji olaraq kişi və ya qadın edəndən fərqlidir. Cins daha çox kişiləri və oğlanları və ya qadınları və qızları başa düşmək üçün istifadə etdiyimiz fikir və şəkillərlə bağlıdır.

Gender normaları - Cəmiyyətin kişilər və qadınlar üçün uyğun hesab etdiyi rollar, davranışlar, fəaliyyətlər və keyfiyyətlər. Məsələn, cəmiyyət qadınların paltar, kişilərin isə şalvar geyinməsini gözləyə bilər.

Neuroimaging - Beyin və sinir sisteminin strukturunu və funksiyasını öyrənmək üçün texnologiyadan istifadə.

Stereotip - Bir şəxs, qrup və ya əşya haqqında geniş yayılmış, çox sadələşdirilmiş qabaqcadan düşünülmüş fikir. Məsələn, tez-tez güman edilir ki, yalnız oğlanlar video oyunları oynayır, bu, əslində həqiqətə uyğun deyil!

     

 

İstinadlar:

Jennifer S. Mascaro, Kelly E. Rentscher, Patrick D. Hackett, Matthias R. Mehl və James K. Rilling. (2017) Uşaq cinsi ata davranışına, dilinə və beyin funksiyasına təsir göstərir. Davranış Neyrologiyası. https://doi.org/10.1037/bne0000199

 

Alice H. Eagly və Wendy Wood. (2013) Təbiət-tərbiyə müzakirələri: gender psixologiyasını anlamaqda 25 illik çətinliklər. Psixologiya Elminə Perspektivlər.

http://dx.doi.org/10.1177/1745691613484767

 

Söhbət: Uşaqlarda cinsi kimlik nə vaxt formalaşır?

 

http://theconversation.com/when-do-children-develop-their-gender-identity-56480

 

Anlayışınızı yoxlayın

Tədqiqatçılar ataların oğulları və qızları ilə işlətdikləri söz və davranışları necə izlədilər?

Sizcə, bu metodların güclü və məhdudiyyətlərindən bəziləri nələrdir?

Atalar oğulları və qızları ilə hansı şəkildə fərqli münasibət qururdular?

Niyə atalar oğul və qızlarına fərqli münasibət bəsləyirdilər?

Bu tədqiqat bir və iki yaşlı uşaqlar üzərində cəmlənmişdir.

Sizcə, tədqiqatçılar niyə bu cür kiçik uşaqlarla ataların qarşılıqlı əlaqəsi haqqında məlumatları öyrənməyə üstünlük verdilər?

Həyatınızdakı böyüklərin cinsiyyətinizə görə sizə fərqli yanaşdığını düşünürsünüz? Əgər belədirsə, necə?

 

Fayllar